Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn – thu cả vũ trụ vào một cái chén nhỏ
Ai có dịp ghé nhà Nghệ Nhân Tô Thanh Sơn để tham quan đều sẽ biết đến dòng chữ trên tấm bảng treo vách tường: “…Từng góc nhìn, từng bước chân, toát lên được cái hồn cốt, cái tình người trong gốm. Với mong muốn mọi người khi ghé thăm đều cảm thấy như trở lại chốn quê dưới mái nhà xưa…”
Gốm bát tràng gắn liên với nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn
1. Giới thiệu bản thân & hành trình đến với nghề
Nghệ nhân Tô Thanh Sơn, sinh năm 1958 tại làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội), trong một gia đình có truyền thống làm gốm nhiều đời. Ông là cháu ngoại dòng họ Vương, một trong 19 dòng họ lập nên làng gốm Bát Tràng, dòng họ đã sinh sống và phát triển nghề bền vững ở Bát Tràng. Từ thập niên 1980 đến nay.
Những tác phẩm được ví von là “thu nhỏ cả vũ trụ’ của nghệ nhân Tô Trung Sơn
Ông là 1 trong 4 nghệ nhân hàng đầu của làng gốm Bát Tràng được người đời mến mộ gồm “Độ – Thắng – Lợi – Sơn”. Nghệ nhân Trần Độ nổi tiếng với việc phục chế các dòng gốm cổ Lý – Trần . nghệ nhân Vũ Đức Thắng được biết đến với kỹ thuật phủ men chồng màu độc đáo và có một bảo tàng tư nhân Hồn Đất Việt. Nghệ nhân Tô Thanh Sơn nổi tiếng với vai trò là người phát triển dòng men rạn, dòng men lam , men xanh ngọc búp dong đã thất truyền từ thế kỷ XIX..
Tô Thanh Sơn được nhà nước phong tặng nghệ nhân ưu tú
Với nhiều năm kinh nghiệm và tâm huyết với nghề, ông đã tạo ra vô số sản phẩm, tác phẩm gốm Bát Tràng được người yêu gốm tin dùng lưu giữ . Từ những bộ đồ thờ, đến ấm chén, bát đĩa bình hoa… Tại tư gia, ông có một không gian trưng bày những sáng tác và hiện vật sưu tầm về gốm của ông.
Ngày 14/10/2013, ông đã vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Hiện tại với cương vị là cố vấn của Hội nghệ nhân ông vẫn là ngọn lửa lan tỏa truyền thụ kinh nghiệm lại cho các lớp nghệ nhân kế tiếp, góp phần bảo tồn và phát triển nghề gốm truyền thống của Làng Bát Tràng.
2. Quá trình học nghề & trưởng thành
Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự vào đầu thập niên 1980, trở về quê hương ông quyết tâm theo nghề cha ông để lại, từ bỏ các cơ hội khác để lập nghiệp. Mang trong mình dòng máu nghề gia truyền, với sự nhiệt huyết của tuổi trẻ, ông tìm đến những bậc thầy lão luyện nhiều kinh nghiệm nhất của làng để học hỏi.
Gần gũi với thiên nhiên cũng là một cách để cảm nhận và tạo ra sản phẩm
Đó là những lão sư có tên tuổi ở làng như cụ An, cụ Chí, cụ Vấn, ông Liệu, ông Giàng để học tập kinh nghiệm. Họ đã truyền riêng cho ông những bí quyết ,những thủ thuật pha men, tạo màu, những tinh hoa bí ẩn về hỏa biến của lò nung . Ông nằm lòng lời của một người thầy, một người anh tri âm tri kỷ, người từng kề vai sát cánh trong nghề với ông.
Với Uy tín ,mọi người đã tín nhiệm đề cử ông vào ban cố vấn của Hội nghệ nhân thợ giỏi thành phố. Cố vấn của Hiệp hội Thủ công gốm mỹ nghệ Việt Nam. Tại quê hương, ông là cố vấn của Câu lạc bộ Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm cổ truyền Bát Tràng. Qua câu thơ của nghệ nhân, chúng ta càng thêm trân quý, thấy thêm yêu gốm, yêu làng gốm và con người của làng gốm Bát Tràng nhiều hơn : “Cả cuộc đời rực cháy Với nghề gốm quê hương Vết tay hằn trên đất Lưu lại tình yêu thương”
Một góc trưng bày sản phẩm tại nhà nghệ nhân Tô Trung Sơn
3. Sáng tạo tương lai từ gốm
Trong lúc cam go, có thể đóng lại giấc mơ gốm sứ do không đủ tài chính thì Tô Thanh Sơn chợt nhớ lời người bạn và cũng là người thầy dạy của mình là giáo sư – họa sĩ Trần Khánh Chương “Muốn con đường gốm trở nên bền vững và phát triển, phải được phát huy trên nền tảng gốm truyền thống”.
Tồn tại hay không tồn tại? Nếu cứ chạy theo mẫu mã thị trường, bóng bảy, thực dụng thì sẽ bị chết tức tưởi trước hàng ngoại tràn ngập.
Đó là kinh nghiệm sống còn mà nghệ nhân trẻ Tô Thanh Sơn ngày đó đã trải qua. Nhưng con đường tìm về dòng gốm truyền thống như thế nào cũng không hề dễ dàng. Một cuộc dấn thân mới. Một cuộc cách mạng về tư duy và phương thức làm ăn đầy thách thức trước thực tiễn.
Một góc tư gia của nghệ nhân Tô Thanh Sơn
Cuộc cách mạng gốm sứ bắt đầu từ cách làm gốm truyền thống. Tập trung làm hàng gia dụng, cùng những họa tiết truyền thống và phủ men cổ để tạo nên nét đặc trưng Bát Tràng. Nhưng men phủ lên như thế nào, chọn đường nét họa tiết, hình tượng ra sao, hàng đến tay người tiêu dùng không đơn giản chỉ là đẹp và giá thành rẻ nhưng vẫn mang phong cách của riêng mình quả là một quá trình lao động đầy trầm luân.
Bên cạnh đó còn phải cạnh tranh khốc liệt giữa sự xâm thực ồ ạt những hàng gốm sứ ở nước ngoài tràn vào. Tâm lý sính dùng hàng ngoại là một trở ngại hết sức cam go đối với thị trường gốm Bát Tràng.
Nhưng rồi những ngày đêm miệt mài tìm kiếm cuối cùng cũng được đền đáp, ông đã tìm ra một sản phẩm gốm sứ đẹp mang đầy đủ những yếu tố truyền thống, có nét đặc thù riêng. Đó là dòng gốm Bát Tràng mang phong cách Tô Thanh Sơn – một sự phát hiện chính từ ngôi nhà “Thuận An Đường” – nơi chính ông đang sinh sống.
Bộ ấm chén thương hiệu Tô Thanh Sơn
Các mẫu hàng của nghệ nhân Tô Thanh Sơn cũng được chính người tiêu dùng biết và tìm đến. Nhiều gian hàng ở chợ gốm đã đặt hàng mang thương hiệu Tô Thanh Sơn để bán. “Có lẽ chính tôi đã bị dòng gốm này mê hoặc từ lâu là vì thế” – Nghệ nhân Tô Thanh Sơn đã thốt ra khi kể lại câu chuyện đi tìm thương hiệu gốm sứ cho riêng mình với PV báo Sức Khỏe & Đời Sống.
Phát triển gốm theo hướng dòng truyền thống đã thúc giục trong tâm hồn nghệ nhân Tô Thanh Sơn một cuộc dấn thân mới. Đó là sự nghiệp phục hồi những nền tảng nghệ thuật gốm của ông cha đã bị mai một đi hàng trăm năm qua.
Một trong những thử thách đầu tiên là việc nghệ nhân đã chế tác đôi bình gốm men lam và dâng tiến tại đền thờ tổ gốm sứ Đặng Huyền Thông, tại quê hương gốm Chu Đậu, Hải Dương. Đó là một thành công được đánh giá cao khi nghệ nhân Tô Thanh Sơn đã phục hồi chính xác màu men lam xám của bậc tiền bối Đặng Huyền Thông vào thế kỷ 16.
Tròn mắt” với các tuyệt phẩm của nghệ nhân Tô Thanh Sơn
4. Thành tựu tiêu biểu nghệ nhân Tô Thanh Sơn trong khâu phục chế gốm cổ.
Phục chế chiếc chóe lớn màu men trà, một màu men cổ được nghệ nhân chế tác nhân dịp chào mừng đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Phục chế chiếc chóe được khắc bức phù điêu tròn với hình ảnh vua Lý Công Uẩn đọc Chiếu dời đô về Thăng Long. Phía sau là toàn bộ bức Chiếu dời đô. Đây là một tác phẩm gốm tạo hình đậm chất truyền thống và lớn nhất từ trước đến nay (cao 1,65m, đường kính 1m). Đó là một kỷ lục và một đỉnh nghệ thuật gốm Bát Tràng.
Tác phẩm phục chế lập kỷ lục của nghệ nhân Tô Thanh Sơn
Các sản phẩm của Tô Thanh Sơn được đặt vào hàng “gốm đặc biệt” ở khu Thái Miếu – Lam Kinh (Thanh Hóa). Toàn bộ đồ thờ đã được nghệ nhân phục dựng đúng với men gốm cổ của thời Hậu Lê, với họa tiết đắp nổi đặc trưng của nó.
5. Dấu hiệu nhận biết sản phẩm chính hãng của nghệ nhân Tô Thanh Sơn chỉ người trong nghề mới biết
Các sản phẩm của nghệ nhân Tô Thanh Sơn đều có logo ở mỗi sản phẩm. Logo là hình ảnh giống 1 chú chuồng chuồng. Hoặc có thể quét mã QR code được dán dưới sản phẩm để xác nhận sản phẩm chính hãng của nghệ nhân.
Logo thương hiệu gốm Bát Tràng Tô Thanh Sơn
